Συναισθηματική ρύθμιση: γιατί δεν είναι έλεγχος, αλλά φροντίδα

Στην καθημερινή γλώσσα, όταν μιλάμε για “συναισθηματική ρύθμιση”, συχνά εννοούμε την ικανότητα να “ελέγχουμε” τα συναισθήματά μας, να μην ξεσπάμε, να μην δείχνουμε αδυναμία, να μένουμε “ψύχραιμοι”.

Ωστόσο στην ψυχολογία, η ρύθμιση των συναισθημάτων δεν ταυτίζεται με την καταστολή ή την πειθαρχία των συναισθημάτων, αλλά με τη συνειδητή φροντίδα και οργάνωση της εσωτερικής μας εμπειρίας.

Τι είναι η συναισθηματική ρύθμιση;

Σύμφωνα με τον Gross (1998), η συναισθηματική ρύθμιση είναι η διαδικασία με την οποία τα άτομα επηρεάζουν ποια συναισθήματα έχουν, πότε τα βιώνουν και πώς τα εκφράζουν.

Περιλαμβάνει τόσο ασυνείδητους όσο και συνειδητούς μηχανισμούς, οι οποίοι επιτρέπουν στον άνθρωπο να διαχειρίζεται το συναίσθημά του με τρόπους που υποστηρίζουν την ψυχική του λειτουργικότητα και τις διαπροσωπικές του σχέσεις.

Η ρύθμιση δεν σημαίνει “να μην νιώθω”, αλλά “να κατανοώ τι νιώθω” και “να επιλέγω πώς θα ανταποκριθώ”.

Έλεγχος vs Φροντίδα

Ο έλεγχος στο συναίσθημα προϋποθέτει καταστολή.

Η φροντίδα, αντίθετα, προϋποθέτει επίγνωση, κατανόηση και ενσυναίσθηση προς τον εαυτό.

Στην πραγματικότητα, η συναισθηματική φροντίδα (emotional caregiving toward self) είναι μια μορφή αυτοσυμπόνιας (self-compassion), που επιτρέπει στο άτομο να σταθεί δίπλα στο συναίσθημά του χωρίς να κατακλύζεται από αυτό (Neff, 2003).

Νευροβιολογία της ρύθμισης

Η ικανότητα συναισθηματικής ρύθμισης εδράζεται στη σχέση μεταξύ του μεταιχμιακού συστήματος (αμυγδαλή) και του προμετωπιαίου φλοιού (prefrontal cortex).

Όταν βιώνουμε έντονο συναίσθημα (π.χ. φόβο, θυμό, ντροπή), η αμυγδαλή ενεργοποιείται άμεσα.

Η ενσυνείδητη ρύθμιση ενεργοποιεί τον προμετωπιαίο φλοιό, που λειτουργεί ως “ρυθμιστής”, βοηθώντας μας να σκεφτούμε και να επιλέξουμε συμπεριφορά αντίδρασης (Ochsner & Gross, 2005).

Η ρύθμιση λοιπόν δεν είναι “καταστολή του συναισθήματος”, αλλά συντονισμός ανάμεσα στο βίωμα και τη σκέψη.

Η ρύθμιση μαθαίνεται μέσα από σχέσεις

Η ικανότητα για συναισθηματική ρύθμιση δεν είναι εκ γενετής, αναπτύσσεται μέσα στις πρώιμες σχέσεις προσκόλλησης (attachment relationships).

Ένα βρέφος ρυθμίζει τα συναισθήματά του μέσα από τη ρύθμιση που του προσφέρει ο φροντιστής, δηλαδή τη φωνή, το βλέμμα, την αγκαλιά.

Αυτή η εμπειρία της “συν-ρύθμισης” (co-regulation) σταδιακά γίνεται “αυτορρύθμιση” (self-regulation) (Schore, 2001).

Όταν ένας ενήλικος δυσκολεύεται να ρυθμίσει τα συναισθήματά του, συνήθως έχει στερηθεί αυτήν τη σταθερή συναισθηματική “αντήχηση” νωρίς στη ζωή του.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει ως διορθωτική εμπειρία συν-ρύθμισης.

Ψυχοθεραπευτική διάσταση

Στο θεραπευτικό πλαίσιο, η ρύθμιση είναι θεμέλιο της αλλαγής.

Ο θεραπευτής προσφέρει έναν ασφαλή συναισθηματικό χώρο, μέσα στον οποίο το άτομο μαθαίνει να αναγνωρίζει, να αντέχει και να εκφράζει τα συναισθήματά του χωρίς φόβο ή ντροπή (Siegel, 2012).

Η ψυχοεκπαίδευση εδώ βοηθά τον θεραπευόμενο να:

• κατανοήσει πώς “λειτουργεί” το συναίσθημα στον εγκέφαλο,
• αναγνωρίσει τις αυτόματες αντιδράσεις του (π.χ. αποφυγή, υπερανάλυση, θυμός),

• εξασκηθεί σε στρατηγικές επαναρρύθμισης, όπως η ενσυνειδητότητα (mindfulness), η γνωσιακή επαναξιολόγηση (cognitive reappraisal) και η αυτο-συμπόνια.

Περιληπτική ανασκόπηση

Η συναισθηματική ρύθμιση δεν είναι μια πράξη ελέγχου, αλλά μια πράξη φροντίδας. Δεν σημαίνει να “απαλλαγείς” από τα συναισθήματά σου, αλλά να μάθεις να τα κρατάς με ασφάλεια.

Η ωριμότητα στη συναισθηματική ζωή δεν είναι η απουσία συναισθήματος είναι η παρουσία επίγνωσης μέσα σε αυτό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. → https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271

Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. → https://self-compassion.org/wp-content/uploads/publications/SCtheoryarticle.pdf Self-Compassion+1

Ochsner, K. N. & Gross, J. J. (2005). Cognitive control of emotion. Trends in Cognitive Sciences, 9(5), 242–249. → https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15866151/

Schore, A. N. (2001). The effects of early relational trauma on right brain development, affect regulation, and infant mental health. Infant Mental Health Journal, 22(1–2), 201–269.

Siegel, D. J. (2012). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. New York: Guilford Press.